JCWeetje

Historische JCWeetjesWist-Je-DatjesRuimtekidsTechniek & WetenschapCultuurkriebelsKiddoeVariaarchief

Van Kruidenboek tot keizerlijk lijfarts

In 2017 herdenken we de 500ste verjaardag van Rembert Dodoens, de Mechelse dokter en wetenschapper die vele werken schreef over geneeskunde, plantkunde en astronomie. Dodoens (of Dodonaeus in het Latijn) werd op 29 juni 1517 geboren in Mechelen, op dat ogenblik de gerechtelijke en bestuurlijke hoofdstad van de Nederlanden.

Onder de toenmalige landvoogdes Margareta van Oostenrijk maakte Mechelen een glorierijke bloeiperiode door. Op haar sterfbed werd Margareta verzorgd door de Friese inwijkeling Dodo Joenckema, Dodoens’ vader. De appel valt niet ver van de boom en als stadsgeneesheer van Mechelen zal Dodoens later in de voetsporen van zijn vader treden.


R​​​​​embert Dodoens, geboren in 1517

De jonge Rembert begint zijn opleiding aan de Mechelse Grootschool en vertrekt al op 13-jarige leeftijd naar de Universiteit van Leuven om geneeskunde te studeren. Net zoals zijn bekende tijdgenoten Mercator en Vesalius schrijft hij zich ook in aan het Leuvense Collegium Trilingue, waar hij zich verdiept in Grieks en Latijn. Dodoens behaalt zijn licentiaatsdiploma in de geneeskunde in 1535, wanneer hij slechts 18 jaar oud is! Na enkele reizen in het buitenland vestigt hij zich in 1539 als arts in zijn geboortestad. Ten laatste vanaf 1548 werkt Dodoens als officiële stadsgeneesheer in Mechelen. In deze functie kan hij beschouwd worden als de belangrijkste medische beoefenaar van de stad.

In 1557 kan Rembert aan de slag gaan als professor aan de Leuvense Universiteit en in 1568 wordt hem zelfs de positie van persoonlijke lijfarts van koning Filips II aangeboden. Hij wijst echter beide aanbiedingen af en verkiest in Mechelen te blijven om zieke patiënten te verzorgen én ... om boeken te schrijven. Hoewel hij op de eerste plaats een uitstekende arts is, is Dodoens vandaag vooral bekend vanwege zijn boeken over kruidengeneeskunde. Zijn bekendste publicatie is zonder twijfel het Cruydeboeck, uitgegeven in 1554 in Antwerpen. Het boek, geschreven in het Nederlands, bevat 715 afbeeldingen van planten en wordt meerdere malen herzien en vertaald. Tot aan zijn dood blijft de ijverige geneesheer sleutelen aan zijn plantenencyclopedieën. In 1583 laat Dodoens zijn botanisch meesterwerk Stirpium historiae pemptades sex – ondertussen uitgebreid tot 1.306 afbeeldingen – drukken bij Christoffel Plantijn. In zijn kruidenboeken wijst Dodoens de traditionele alfabetische classificatie van planten af en introduceert een totaal nieuw classificatiesysteem op basis van de specifieke eigenschappen van planten. Als knappe kop is hij daarnaast van vele markten thuis en beperkt hij zich niet alleen tot plantkunde. Zo schrijft hij tijdens zijn lange carrière nog over anatomie, geneeskunde, zeldzame ziekten en astronomie.


Het Cruydeboeck: uitzonderlijk niet in het Latijn, maar in het Nederlands geschreven, zodat de kennis voor iedereen beschikbaar is.

 

Vanwege de onveilige oorlogssituatie in het land zet Rembert Dodoens zijn werkzaamheden als stadsarts stop in 1574. Hij wisselt Mechelen in voor Wenen, waar hij van 1574 tot 1580 werkt als lijfarts van keizers Maximiliaan II en Rudolf II. Na zijn avonturen als keizerlijk lijfarts keert Dodoens via Keulen terug naar de Nederlanden, maar vertrekt in 1582 naar Leiden. De net opgerichte Universiteit van Leiden biedt hem namelijk de winstgevende positie van professor aan. Dodoens’ carrière als hoogleraar is echter van korte duur: hij sterft in de universiteitsstad op 10 maart 1585. Zijn geniale inzichten over de natuur blijven echter tot vandaag een heleboel mensen inspireren!


Kruidtuin Mechelen. Ter gelegenheid van zijn 500e verjaardag kreeg het standbeeld van Rembert Dodoens in juni 2017 een bloemenmantel.

door Koen Vermeulen