JCWeetje

Historische JCWeetjesWist-Je-DatjesRuimtekidsTechniek & WetenschapCultuurkriebelsKiddoeVariaarchief

Mislukte alchemisten, narren en Newton

Niet iedereen geloofde in alchemie en astrologie.
Al in 1494 schreef de Duitser Sebastian Brant Het Narrenschip. Het is een grappig boek over een schip dat naar een denkbeeldig land vaart: Narragonia. Alles loopt fout omdat het schip door narren bestuurd wordt. Brant gebruikt het doen en laten van de narren om de maatschappij van zijn tijd op de korrel te nemen. Het boek werd vrij vlug vertaald in het Nederlands.

Er staat ook een stukje in over sterrenkijkers en daarin is te lezen: “Die op de planeten haergheloove stellen, moghen wel coopen een cleet met bellen”, als je in astrologie gelooft kan je beter een narrenpak aantrekken! Dat is duidelijk …

Ook de protestantse hervormer Johannes Calvijn (1509-1564) geloofde er geen barst van.


Een houtsnede die Albrecht Dürer maakte voor de eerste uitgave van Sebastian Brants Narrenschip. De astroloog wijst naar de sterren en draagt een narrenpak.

Toch raadpleegden zowel pausen als koningen hun astrologen voor ze belangrijke beslissingen namen. De uitdrukking onder een gunstig gesternte komt daar vandaan.

Ook met de alchemie werd de draak gestoken. De schilder Pieter Bruegel, een tijdgenoot van John Dee, maakte in 1558 een ets waarop te zien is hoe een alchemist zijn laatste cent omsmelt om goud te maken. Zijn vrouw toont haar lege beurs en naast haar is een nar druk bezig met een blaasbalg. De kinderen zoeken tevergeefs naar eten in de kasten.

Helemaal rechts zit een geleerde man in boeken te snuffelen. Hij wijst naar de alchemist maar ook naar een tekst in een van de boeken. Als we die vergroten zien we dat er ALGHE-MIST staat. Inderdaad, die woordspeling betekent dat de alchemist alles gemist heeft en het resultaat zien we door het open raam. Het gezin trekt naar het armenhuis …

Ondanks die kritieken bleven vele geleerden rotsvast in alchemie en astrologie geloven. Maar sommigen bekeken alchemie niet alleen als het distilleren en omsmelten van metalen. Het zoeken naar de Steen der Wijzen was voor hen het zoeken naar de wijsheid in jezelf. Het veranderen van metalen in goud wilde zeggen dat je aan jezelf moest werken om een beter mens te worden.


De Alchemist (1558). Een ets van Pieter Galle naar een ontwerp van Pieter Bruegel de Oude.


Detail met de man die naar de tekst ALGHE-MIST wijst.

Nu iets anders. In 1727 sterft Isaac Newton. Je kent hem van op school: de Wetten van Newton over de zwaartekracht en nog een heleboel natuurkundige dingen. Leuk om experimenten mee te doen; minder leuk als ze er vragen over stellen op het examen. De achttiende eeuw was de eeuw van de verlichting en de wetenschap, met Newton als de grote vernieuwer. Alleen dat wat wetenschappelijk beredeneerd en bewezen kon worden, werd aanvaard. Er was geen plaats meer voor magie en het was eindelijk afgelopen met dat belachelijke getover van die alchemisten. Maar in 1936 werden in het Engelse veilinghuis Sotheby’s een heleboel handschriften van Newton te koop aangeboden. Er zat een nota bij dat ze niet voor publicatie bestemd waren. Daar was een goede reden voor. Want uit die documenten bleek dat de grote wetenschapper zich ongeveer dertig jaar van zijn leven bezig hield met alchemistische experimenten. Inderdaad, de grote vernieuwer van de wetenschap was ook een alchemist ... en dat was een sensationele ontdekking!


Sir Isaac Newton (1642-1727).

Newton werd in 1705 door de Engelse koningin Anne in de adelstand verheven en mocht zich dus Sir noemen. Hij was opzichter van de Koninklijke Munt en voorzitter van de Royal Society, de Engelse academie voor wetenschappen.

Een handschrift van Isaac Newton met het recept om de Steen der Wijzen te maken.

 

door Lode Melis